Chociaż instytucja fundacji rodzinnej została przyjęta z dużą nadzieją i uznaniem, to w praktyce szybko pojawiły się pewne nieprawidłowości, wyzwania i luki, które mogą być wykorzystywane , czasem bez złej intencji, ale też czasem w sposób mniej etyczny. Oto najważniejsze patologie i problemy:
- Optymalizacja podatkowa zamiast prawdziwej sukcesji
Jednym z głównych zarzutów wobec fundacji rodzinnej jest to, że niektórzy fundatorzy (a także doradcy) traktują ją jako narzędzie do minimalizacji zobowiązań podatkowych, zamiast jako instrument trwałej sukcesji. Wskazywano, że niektóre fundacje zakładane są głównie, by przenieść majątek, uniknąć podatków, a potem by łatwo go sprzedać lub przekierować. - Niejednoznaczność interpretacyjna przepisów
W praktyce pojawiają się trudności związane z tym, jak interpretować zapisy ustawy , np. co dokładnie można wnieść do fundacji, jakie działania gospodarcze są dozwolone, jakie warunki muszą być spełnione, by beneficjenci mogli skorzystać z preferencji podatkowych. To prowadzi do wielu zapytań interpretacyjnych i rozbieżności w orzeczeniach/interpretacjach podatkowych. - Zbyt szybkie zakładanie fundacji bez przygotowania
Boom na fundacje rodzinne (setki wniosków, tysiące złożonych) spowodował, że nie wszyscy zakładający mają pełną wiedzę prawną lub biznesową potrzebną do prawidłowego funkcjonowania takiego podmiotu. Są przypadki, gdzie doradcy mniej doświadczeni, korzystając z gotowych wzorców statutów czy modeli, zawierają zapisy nieprzemyślane albo potencjalnie ryzykowne. - Problemy z czasem rejestracji i procesem administracyjnym
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim to jedyny sąd rejestrujący fundacje rodzinne. Obsada jest ograniczona, co powoduje, że proces rejestracji przeciąga się (średnio ok. 7,8 miesięcy). To z kolei generuje niepewność i koszty dla fundatorów. - Ryzyko zmiany przepisów, brak stabilności prawnej
Już w ciągu pierwszego roku od wejścia w życie przepisów wprowadzano zmiany, uszczuplano pewne preferencje (np. w zakresie nieruchomości rolnych), pojawiają się zapowiedzi kolejnych zmian podatkowych, które mogą ograniczać korzyści. To zniechęca potencjalnych fundatorów, bo boją się, że warunki „reguł gry” ulegną zmianie już po tym, jak zainwestują czas i środki. - Luki w nadzorze i słaba komunikacja
W debacie publicznej wskazywano, że ustawodawstwo i organy państwowe czasem mówią o fundacjach rodzinnych niemal idealnie, ale komunikacja co do ryzyk, obowiązków, praw beneficjentów etc. jest niedostateczna. Ustawy czasem są sformułowane ogólnie, co pozostawia pole do arbitralnej interpretacji lub wykorzystania luk. - Obawy co do uczciwości doradców
Ponieważ temat fundacji rodzinnej jest nowy i atrakcyjny podatkowo, pojawia się ryzyko, że niektóre kancelarie/doradcy mogą oferować rozwiązania obiecujące „prostą sukcesję”, ale z ukrytymi ryzykami lub niedoprecyzowanymi zapisami. To może prowadzić do sporów, strat majątkowych, a w skrajnych przypadkach , problemów prawnych lub podatkowych.
Jak legislacja reaguje / jakie są proponowane zmiany
By przeciwdziałać patologiom i wytłumić potencjalne nadużycia, ustawodawca oraz organy nadzoru (np. Ministerstwo Finansów) proponują i wdrażają modyfikacje. Poniżej najważniejsze zmiany lub zapowiedzi zmian.
- Propozycje uszczelniania przepisów podatkowych
Ministerstwo Finansów planuje m.in.: - wprowadzenie okresu „lock,up” (czyli warunku trwałości aktywów wniesionych do fundacji) na 3 lata. Celem jest ograniczenie możliwości szybkiego wniesienia mienia do fundacji celem uzyskania korzyści podatkowej, a następnie jego szybkiego obrotu lub sprzedaży.
- włączenie fundacji rodzinnych w część przepisów dotyczących zagranicznych jednostek kontrolowanych (CFC), co ma przeciwdziałać wykorzystywaniu struktur zagranicznych z korzyścią podatkową.
- doprecyzowanie zasad dotyczących najmu krótkoterminowego, planowane jest wyłączenie go ze zwolnień podatkowych, aby ograniczyć praktyki, które mogą być uznane za próbę obejścia przepisów.
- Mechanizm przeglądu ustawy po upływie określonego czasu
Ustawa przewiduje, że po trzech latach od wejścia w życie (czyli po ok. 23 maja 2026 r.) Rada Ministrów dokonuje oceny funkcjonowania ustawy i przedstawi parlamentowi informację o tym, które przepisy się sprawdzają, a które wymagają korekty. To ważny instrument kontrolny. - Nowelizacje usuwające niektóre preferencje lub modyfikujące je
- Utrata preferencji dotyczących nieruchomości rolnych, wprowadzono zmiany od października 2023 r., które ograniczyły możliwość uwzględniania nieruchomości rolnych w majątku fundacji z korzyścią podatkową.
- Propozycje zmian zasad opodatkowania świadczeń dla beneficjentów, wypłat, a także relacji między fundacją i powiązanymi podmiotami (np. pożyczki). Celem jest zapobieganie tworzenia „ukrytych dochodów” lub strukturyzacji, która pozwala unikać podatków.
- Zwiększona liczba interpretacji i orzeczeń sądowych
W miarę jak rośnie liczba fundacji, rośnie także liczba zapytań interpretacyjnych (np. w zakresie działalności gospodarczej fundacji, wniesienia aktywów, wypłat dla beneficjentów). To pomaga w eliminowaniu niejasności i budowaniu precedensów.
Wnioski i rekomendacje, co należałoby zrobić, aby ograniczać patologie
Aby instytucja fundacji rodzinnej mogła funkcjonować jasno, bez nadużyć, i by zachować zaufanie przedsiębiorców, beneficjentów i organów państwowych, warto rozważyć:
- wprowadzenie jasnych i szczegółowych regulacji ograniczających działania skoncentrowane na optymalizacji podatkowej (np. lock,up aktywów, warunki trwałości wniesienia majątku),
- wyraźne definicje i ograniczenia dotyczące działalności gospodarczej fundacji, co jest dopuszczalne, jakie transakcje mogą być dokonane, co jest zakazane lub obwarowane restrykcjami,
- mechanizmy sankcyjne za nadużycia , np. możliwość rozwiązania fundacji lub pozbawienia preferencji podatkowych w przypadku, gdy fundacja nie działa zgodnie z ustawą lub statutem (np. gdy mienie jest wykorzystywane w sposób sprzeczny z deklarowanymi celami),
- transparentność działania: sprawozdania, obowiązki informacyjne wobec beneficjentów, organów nadzoru, społeczeństwa tam, gdzie to stosowne,
- edukacja i profesjonalizacja doradców, zwiększenie wymogów kompetencyjnych, standardów doradztwa, najlepszych praktyk, by unikać sytuacji błędnych porad lub wzorców szablonowych, nieodpowiednich dla danego przypadku,
- stabilność legislacyjna, by fundatorzy mieli pewność, że warunki nie zostaną zmienione w sposób nagły i na ich niekorzyść, zwłaszcza jeśli decyzje dotyczące założenia fundacji podejmowali z założeniem długofalowym.
Najnowsze komentarze